ذبيح الله صفا

41

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

در خدمت حاكمان مغولى باحترام و اعتبار با مرتبهء صاحب ديوانى ممالك تابع مغول در ايران بسر مىبرد تا در سال 651 در اصفهان درگذشت . پسران معروف بهاء الدين يعنى شمس الدّين محمّد صاحب ديوان و عطا ملك صاحب ديوان بعد از پدر بمراتب عالى سياسى رسيدند . عطا ملك جوينى مؤلّف تاريخ جهانگشاى جوينى كه شرح حال او را جداگانه خواهيم آورد 24 سال حكومت بغداد مىكرد و شمس الدين محمّد صاحب ديوان در عهد هولاگو و اباقا و سلطان احمد تگودار از سال 661 تا 683 بوزارت و حلّ و عقد امور ممالك تابع ايلخانان يعنى ايران و روم و قسمتى از هند و شام اشتغال داشت و ثروت فراوانى نصيب او شده بود چنان كه هر روز يك تومان ( - ده هزار دينار ) حاصل املاك او بود و فرزندانش بهاء الدين محمّد ( م 678 ) و شرف الدين هارون ( مقتول در 685 ) و يحيى و فرج اللّه و مسعود و اتابك ، كه هر چهار بعد از قتل پدرشان بسال 683 كشته شدند ، غالبا متعهّد امور مهم كشور بودند . اهميّت شمس الدين محمّد از سال 657 كه هولاگو حكومت بغداد را به او واگذار كرده بود شروع شد . در سال 661 كه هولاگو وزير خود سيف الدين بيتكچى خوارزمى را كشت وزارت را به شمس الدين محمّد داد و بجاى او برادرش عطا ملك را بحكومت بغداد نامزد نمود . در عهد اباقا ( 663 - 680 ) شمس الدين با قدرت فراوان به كار وزارت اشتغال داشت و بعد از ايلخان دومين شخص كشور پهناور او محسوب مىگرديد و از قدرت و نفوذ خويش براى ترميم خرابيهاى مملكت استفاده مىكرد . درين دوره دشمنيها و سعايتهاى مجد الملك يزدى رئيس ديوان اشراف اگرچه مدّتى موجب زحمت شمس الدين محمّد و خاندان او گرديد ليكن اثر قاطعى در شكست او نداشت چنان كه بعد از مرگ اباقا سلطان احمد تگودار ( 681 - 683 ) وزارت خويش و حكومت خراسان و مازندران و عراق و اران و آذربايجان را مستقّلا و بلاد روم را بمشاركت با سلاطين سلجوقى آن سامان بخواجه شمس الدين ، و حكومت ديار بكر و موصل و اربل را بخواجه هارون پسر او ، و حكومت بغداد و عراق را كماكان بعطاملك واگذاشت و در سال 681 مجد الملك رقيب